سخنی در باره اخلاق پزشکی

سخنی در باره اخلاق پزشکی

               

محمود برفه ای

عضو هیات مدیره انجمن رادیولوژی ایران

بنا بر تعریف اخلاق پزشکی عبارت است از اصول و قواعد اخلاقی که ارزش ها و قضاوت ها در حوزه ی پزشکی را شامل می شود.

در طول تاریخ اخلاق با پزشکی همزاد و عجین بوده و معروف ترین نمونه ی تاریخی آن سوگند نامه ی بقراط می باشد. در قرن پنجم میلادی فرمول کومیتیس در زمان سلطنت شاه تئودور نوشته شد. در قرون وسطی پزشک مسلمان اسحاق ابن علی رهاوی کتاب اعمال و رفتار یک پزشک را نوشت که اولین کتاب اختصاصی مربوط به اخلاق پزشکی می باشد. هم چنین در این مورد از محمد بن زکریای رازی و ابن سینا مطالبی به جا مانده است. اولین درس اخلاق پزشکی مدرن در سال میلادی1794 در انگلیس توسط توماس پروسیوال جزو دروس پزشکی قرار گرفت و در سال 1815 دوره ی اجباری کارآموزی و تعیین صلاحیت رسمی داروسازان تصویب شد.(آغاز مقررات حرفه ی پزشکی در کشور انگلیس).

از دهه ی 1960به طور گسترده و فراگیر اصول و اخلاق پزشکی به صورت یک درس مجزا در دوران تحصیل پزشکی گنجانده شد.

معیار ها و ارزش ها در اصول اخلاق پزشکی: چارچوب رایج در اصول اخلاق پزشکی به کار گیری اصول 5 گانه زیر می باشد:

  1. بیمار حق دارد روش درمان خود را انتخاب یا از آن امتناع کند.
  2. عملکرد پزشک باید در مجموع به نفع و سود بیمار باشد.
  3. توزیع منابع بهداشتی- درمانی در جامعه و افراد عادلانه باشد.
  4. شان و حرمت افراد تحت درمان رعایت گردد.
  5. راست گویی و صداقت درمانگر و مفهوم رضایت آگاهانه ی بیمار رعایت گردد.

هما ن طور که می بینیم سود رسانی (شفا و درمان) اولین و مهم ترین ارزش و معیار اصول اخلاق پزشکی است.

طبق نظر کلی و قبول شده تلاش هایی همچون جراحی زیبایی(به جز مواردی مانند ترمیم ناهنجاری ها مانند شکاف کام یا عوارض سوختگی) و پیش گیری از بارداری و اتانازی در این حوزه قرار نمی گیرد

باید در نظر داشت توجه به فعل اخلاقی یک حرفه ( اخلاق حرفه ای ) نیازمند یک فضای اخلاقی در کل جامعه بوده و از ان جدا نیست.

هرفرد از جمله یک پزشک در" محیط 360 درجه" زیست میکند. زیست اخلاقی افراد تحت تاثیر معیار های معیشتی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی می باشد. همه ی حرفه مندان حاضر در محیط 360 درجه در قبال حقوق سایرین مسئولیت متقابل دارند . تاریخ و تجربه ثابت کرده در هر حال و هر زمان پزشکان دربالاترین درجات مسئولیت پذیری "محیط 360 درجه زیست اخلاقی" جامعه خودقرار می گیرند ودر فراز و فرودهای زیست اخلاقی جامعه خود بطور نسبی از سایر کنشگران و حرفه مندان جامعه سالم تر و اخلاق مدار تر عمل می کنند.

خدمات سلامت و پزشکی ذاتا اخلاقی است زیرا تلاش در حفظ سلامت جامعه و افراد خود یک" خیر به ذات" است. وقتی کار پزشکی با سجایای اخلاقی عجین می شود پزشک نام حکیم می گیرد همان طور که در جوامع سنتی بسیار رسم و معمول بوده است.

هرم جمعیتی هر حرفه دارای 4 لایه می باشد:

اولین و سطحی ترین لایه ،سطح کاربران است که در پزشکی ،خدمات حرفه ی سلامت را ارائه می کنند. در سطوح بالاتر به ترتیب فناوران و دانشمندان و در راس آن ها فیلسوفان حرفه قرار دارند. در قدیم پزشکانی همچون زکریای رازی و ابن سینا دارای مشخصات تمام سطوح و فی الواقع فیلسوف پزشکی بودند. اکنون با توجه به سرعت و شتاب تولید علم و روند رو به تزاید مادی گرایی ، معیار های فلسفه پزشکی درتمام جوامع بسیار کمرنگ و کمیاب شده است.

در کشور ما بیش از 50 دانشگاه علوم پزشکی وجود دارد .تقریبا در تمامی رشته ها اخلاق ، جزو دروس عمومی می باشد. شورای عالی اخلاق پزشکی در وزارت بهداشت و گروه اخلاق در فرهنگستان علوم پزشکی و کمیته های اخلاق در بیمارستان ها و تمام ارکان وابسته به وزارت بهداشت بطور کم فروغ و نمادین وجود دارد البته بدون تاثیر محسوس و بدون هدف و ضمانت اجرایی خاص .چرا چنین است؟

متاسفانه در حال حاضر کل جامعه ما در مبحث اخلاق، رویکرد سیستمی و عملیاتی منسجم و تعریف شده ندارد در حالی که دیدگاه و بررسی همه جانبه به مقوله اخلاق ضروری است . به لحاظ غریزی و روانشناسی انسان ها بر اساس نگرشی که از افراد دیگر دارند رفتار و تعامل می کنند . رویکرد سیستمی به اخلاق یعنی اصلاح نگرش افراد ، یعنی آموزش حقوق مدنی افراد ، یعنی رعایت حرمت انسانی حتی در کوچک ترین ابعاد ان ، یعنی افزایش روحیه مسئولیت پذیری .یعنی نهادینه کردن عدالت و انصاف .

شرط اول رعایت اخلاق و تعامل مثبت ، داشتن نگاه خوب به دیگران است . این نگاه در محیط 360 درجه ما آسیب دیده و قطعا رابطه پزشک و بیمار نیز (به خصوص با برخی سیاست های اشتباه پیشین وزارت بهداشت) بی تاثیر نبوده است .

مهمترین عنصری که ممکن است قداست و اخلاق مداری جامعه پزشکی را تحت تاثیر قرار دهد رابطه مالی بین پزشک و بیمار است و این وظیفه دولت و بیمه های درمانی است که آن را اصلاح کنند .این مهم ظاهرا به لحاظ کمبود بودجه فعلا امکان پذیر نیست.

در حوزه اخلاق در جامعه ، نیاز به نقشه راه میان مدت ( مثلا 10 ساله )وجود دارد . ،آسیب شناسی و برنامه ریزی کارشناسانه و نگاه همه جانبه و بی پروا به مسئله اخلاق در خانواده ،مدرسه ،جامعه ،ادارات ، و تمام زیر مجموعه های قوای سه گانه کشور مورد نیاز است .

در مورد اخلاق پزشکی در حال حاضر شایسته است وزارت بهداشت از خودش شروع کند و انصاف و عدالت و سلامت رویه و اخلاق مداری را به طور عملی ، با اموزش های مستقیم و غیر مستقیم به کنشگران متبوعش اموزش و اشاعه دهد . اعتماد به نفس و مثبت اندیشی القا کند و این واقعیت دو طرفه را تبلیغ و ترویج کند :

1 -خدمات جامعه پزشکی سرمایه های ملی است که شهروندان و جامعه به ان احتیاج دارند 2-خدمات جامعه پزشکی مقدس است و با هیچ معیار و ارزش مادی قابل قیاس نیست.

فرهنگ سازی دو واقعیت کلیدی فوق نه تنها باعث ارتقاء روابط و بینش دو طرفه پزشک - بیمار می شود ،بلکه می تواند به الگویی مناسب برای آحاد جامعه مبدل شود .                         

از طرف دیگر رفتار و عملکرد کلیه پرسنل و کادر پزشکی و پیراپزشکی و حتی منشی مطب و بیمارستان ها نیز باید در مقوله اخلاق پزشکی مورد توجه جدی قرار گیرد.

بحث نظارت حساس و دقیق و در عین حال منصفانه و برخورد متناسب و غیر انتخابی با فرد یا سیستم متخلف به طوری که رابطه "پزشک و بیمار" و" پزشک و وزارت "تخریب نشود به طور جدی دنبال شود.

پزشک و بیمار و متولیان سلامت کشور ، رسانه و داورها و .... نسبت به یکدیگر انصاف را رعایت کنند.

اکنون با توجه به شرایط نامناسب زیست اخلاقی جامعه این ضرورت بیش از گذشته احساس میشود که متولیان جامعه پزشکی شامل وزارت بهداشت ، سازمان نظام پزشکی ،مجمع انجمن های علمی و کمیسیون بهداشت و درمان مجلس به هر ترتیب ممکن ، با سازو کار واقعی و عملی در مورد حفظ و گسترش روحیه اخلاق مدار در جامعه پزشکی کشور و رفع مشکلات موجود فرهنگ سازی و اقدامات جدی و عاجل بعمل آورند .

در همین رابطه نگارنده مطلبی تحت عنوان میثاق رادیولوژِی نوشته که درخبرنامه قبلی، برخی جراید و رسانه ها منعکس گردیده و در آن به برخی راهکارها اشاره شده است .